Hiện tượng giá gas tăng cao, lên xuống thất thường trong thời gian gần đây, dẫn tới sự chỉ trích các doanh nghiệp (DN) chỉ chú trọng đến nhà phân phối của mình mà không lo cho người tiêu dùng. Để phân tích đúng trách nhiệm, cần nhìn vào bản chất của vấn đề: Vì sao giá gas tăng cao, không ổn định, nguyên nhân do ai?

Phân phối gas của Saigon Petro - Ảnh: Quý Hòa

Nói về giá cả, có hai nhóm yếu tố chính ảnh hưởng: chi phí (sản xuất, nhập khẩu) để có sản phẩm đó và yếu tố tác động đến quan hệ cung cầu. Trong đó, quản lý của Nhà nước hiện nay đang là một yếu tố có ảnh hưởng rất lớn.

Phải chấp nhận một thực tế: giá gas ở Việt Nam chịu ảnh hưởng bởi giá thị trường thế giới do đã mở cửa. Trong khi đó, giá gas thế giới liên tục biến động lớn. Nếu quản lý tốt sẽ có thể chủ động trước ảnh hưởng của giá thế giới tới thị trường trong nước.

Hiện Việt Nam nhập khẩu gas là chính (60%), và sản xuất trong nước khoảng 40%. Việc sản xuất, nhập khẩu này chủ yếu do các DN nhà nước thực hiện, nên sự biến động giá có liên quan rất lớn tới trách nhiệm của Nhà nước và DN nhà nước, chứ không thể quy chung chung cho tất cả DN.

Trở lại những cuộc đấu giá nguồn gas trong nước vừa qua, gần như hoàn toàn do các DN nhà nước chi phối. Chỉ có 50% nguồn gas từ Dung Quất và 75% từ Dinh Cố được đấu giá công khai, phần còn lại ưu tiên phân phối cho các đơn vị trong Tập đoàn Dầu khí quốc gia Việt Nam (PVN).

Cả hai đơn vị trúng đấu giá cũng đều là công ty thuộc Tổng công ty Khí (PV Gas) thuộc PVN. Có sẵn 50% sản lượng trong tay rồi, những công ty này sẽ mạnh tay hơn khi bỏ giá cao, làm sao các DN khác đấu giá có thể trúng thầu.

Như vậy, nguồn gas trong nước hiện chỉ do PV Gas phân phối bởi các đơn vị thành viên và trực thuộc. Các đơn vị nắm ưu thế nguồn hàng của PV Gas sẽ thoải mái bỏ giá cao trong cuộc đấu giá để mua bằng được hàng. Và khi đã gần như giữ trọn 100% nguồn hàng trong nước cộng với nguồn nhập khẩu, PV Gas hiện nay có thể điều tiết giá thị trường trong nước.

Người tiêu dùng chẳng được lợi gì trong cuộc chơi này bởi hiện nay giá bán lẻ được cho là do thế giới chi phối. Với nguồn gas trong nước, PV Gas đã bỏ giá cao trong cuộc đấu giá thì làm sao có thể bán lại cho các công ty không trúng thầu với giá thấp hơn để có lợi cho người tiêu dùng?

Như vậy, giá gas của Việt Nam theo sự lên xuống của giá gas thế giới, mà quyền chi phối giá trong nước và khả năng cung ứng lại đưa về cho một số DN nhà nước.

Nếu DN nhà nước chi phối được giá cả mà hạn chế tiêu cực của giá thế giới, hỗ trợ được sự phát triển của ngành, ổn định thị trường ở một mức nào đó, sẽ rất tích cực. Nhưng đáng tiếc là điều đó chưa diễn ra.

Cũng cần phải đặt ra câu hỏi: Chi phí cho sản xuất gas trong nước có biến động theo giá gas thế giới không?

Có, nhưng không phải tất cả. Vậy thì Nhà nước quản lý lúc giá lên, giá xuống thế nào đây? Cái nào thuộc về ngân sách, cái nào thuộc về lợi ích của công ty, người lao động, khách hàng, đối tác...?

Nhà nước phải quản lý được thì mới tác động được đến giá. Còn nếu khi giá lên thì cứ đổ đều cho các DN, vậy sao không lấy lợi ích từ nguồn sản xuất gas trong nước đó để hỗ trợ?

Nếu không, sẽ hiểu rằng các DN nhà nước thâu tóm sản lượng để tăng giá, chứ đâu phải thâu tóm để bình ổn, hỗ trợ cho người tiêu dùng.

Trước những bất hợp lý như vậy, đối với mặt hàng năng lượng thiết yếu, có lẽ phải độc quyền quản lý nguồn nhập khẩu và sản xuất trong nước, chứ không phải để cho DN nhà nước độc quyền.

Nhà nước có thể độc quyền thông qua DN, nhưng các DN nhà nước phải coi lợi nhuận có được là do làm dịch vụ cho Nhà nước (nhập khẩu), chứ không phải ăn theo giá chênh lệch của thế giới.

Có thể có quan điểm cho rằng, như vậy là trở lại nền kinh tế bao cấp. Nhưng đây mới chính là cách Nhà nước dùng thị trường để can thiệp vào thị trường, can thiệp vào nền kinh tế.

Nhà nước điều hòa cung cầu, điều hòa lợi ích chênh lệch giữa giá thị trường trong lúc chúng ta vẫn đang mở cửa với thế giới, chứ không phải mở để cho tất cả cùng ào vào. Còn thực trạng hiện nay là ai nhập khẩu gas cũng được, xăng dầu thì có 9 - 10 đầu mối.

Trong số đó có một số công ty 100% vốn nhà nước, 50% vốn nhà nước, tư nhân, tham gia, thì làm sao có thể có sự bình đẳng, có thể can thiệp vì lợi ích của xã hội, của DN nói chung. Mà rõ ràng là phải vì lợi ích của DN tôi trước, rồi mới đến các DN khác, và cuối là Nhà nước.

Vấn đề này liên quan đến tái cấu trúc DN nhà nước đang được đề cập rất nhiều. DN làm vì lợi ích của ai, làm cái gì và làm được cái gì phù hợp với điều kiện khách quan của đất nước, chứ không phải tái cấu trúc DN là cổ phần hóa, là mở cửa, mọi thứ cào bằng bình đẳng, ai cũng được mua, ai cũng được phân phối.

Không nên cứ cho rằng trong nền kinh tế, cái gì DN nhà nước làm đều là độc quyền. Vấn đề là ở chỗ thế nào là DN nhà nước, DN nhà nước sống bằng cái gì? Có lẽ các DN nhà nước phải làm đúng tiêu chí là sống nhờ làm dịch vụ cho Nhà nước, thực hiện chức năng tham gia quản lý kinh tế của mình.

Nguồn tin: Doanhnhansaigon